Đầu năm 2023, thầy Híu có cơ hội tham gia một dự án cộng đồng vô cùng ý nghĩa mang tên LIAM PROJECT. Được sự hỗ trợ từ Chính phủ Úc, các trường đại học danh tiếng cùng nhiều nhà khoa học, dự án hướng tới mục tiêu tối quan trọng: Bảo vệ nguồn nước sạch tại cao nguyên Lang Biang.
Có một thực tế về địa lý mà có lẽ ít người trong chúng ta để ý: Hai nguồn nước ngọt lớn nhất của Việt Nam là sông Hồng và sông Cửu Long đều có xuất phát điểm từ ngoài lãnh thổ. Điều này đồng nghĩa với việc chúng ta không hoàn toàn tự chủ được nguồn nước sạch cho chính quốc gia mình. Số liệu thống kê cho thấy khoảng 63% nguồn nước ngọt của người Việt bị lệ thuộc vào lưu vực các quốc gia thượng nguồn, và có tới 20% người dân Việt Nam đang đối mặt với tình trạng thiếu nước sạch để sử dụng.
Trong bối cảnh đó, dòng sông Đồng Nai, con sông lớn thứ ba của Việt Nam, giữ vai trò huyết mạch cho TP.HCM và toàn vùng Đông Nam Bộ, lại là nguồn nước ngọt xuất phát hoàn toàn từ nội địa, cụ thể là từ cao nguyên Lang Biang. Vì thế, Tây Nguyên giữ một vị trí đặc biệt cốt lõi trong câu chuyện "an ninh nguồn nước". Hiểu rộng hơn, cộng đồng đồng bào các dân tộc tại Tây Nguyên chính là những người đang trực tiếp bảo vệ và tác động đến nguồn nước sạch nội địa lớn nhất của dân tộc Việt.
Logic của sự phát triển bền vững: Giáo dục bám sát nhu cầu bản địa
Trong dự án LIAM (với ba trụ cột chính: Giáo dục - đào tạo, phát triển kinh tế bền vững, và bảo trì văn hóa địa phương), thầy Híu và Học viện G.A.P tham gia với tư cách là Đối tác Học thuật chiến lược. Sứ mệnh của chúng mình là cung cấp các cơ hội học tập và đào tạo kỹ năng cho người dân địa phương.
Mô hình tác động của LIAM và G.A.P dựa trên một logic rất rõ ràng: Nếu người dân ở vùng thượng nguồn Lang Biang có cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng, họ sẽ nâng cao năng lực kinh tế, từ đó chấm dứt tình trạng phá rừng làm rẫy và bảo tồn nguồn nước sạch tốt hơn. Mặc dù việc ký kết biên bản ghi nhớ (MOU) đã được hoàn tất nhanh chóng từ thời điểm đó, nhưng quá trình triển khai thực tế sau đó đã gặp không ít trở ngại. Trở ngại lớn nhất không đến từ công nghệ hay tài chính, mà nằm ở chỗ đội ngũ của mình chưa thực sự thấu hiểu sâu sắc nhu cầu bản địa, và bản thân người dân nơi đây cũng chưa hoàn toàn sẵn sàng.
Thầy Híu luôn giữ vững quan điểm: Việc học phải bám sát nhu cầu thực tiễn của con người. Đội ngũ của mình sẽ không bao giờ bê nguyên một chương trình "chuẩn toàn cầu" từ Sài Gòn lên áp đặt cho các bạn trẻ Tây Nguyên. Chúng mình cũng sẽ không dạy người đồng bào "khởi nghiệp" theo các giáo trình Lean Startup hay bài học từ Y-Combinator. Giáo dục chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó gắn liền với đời sống, giải quyết chính xác "nỗi đau" của người học chứ không phải là sự áp đặt. Giáo dục, suy cho cùng, phải mang tính phục vụ.
Chúng ta nợ đồng bào một nền giáo dục thấu hiểu
Quay trở lại thời điểm biến động đau thương tại Đắk Lắk giữa năm 2023. Những hình ảnh mất mát của các chiến sĩ, cán bộ và gia đình họ, cùng câu chuyện về những người lầm lỗi, vốn là những người không may mắn vì ít được tiếp cận với giáo dục, đã khiến mình suy nghĩ rất nhiều.
Dù nguyên nhân gốc rễ có đến từ đâu, chúng ta phải thẳng thắn thừa nhận rằng: Chúng ta còn nợ người dân tộc thiểu số một nền giáo dục chất lượng hơn. Các nghiên cứu từ UNICEF đã chỉ ra rằng khoảng cách từ nhà đến trường của con em đồng bào vẫn còn quá xa, chương trình giáo khoa "toàn dân" đôi khi chưa sâu sát để đem lại lợi ích sinh kế trực tiếp cho họ, và lực lượng giáo viên giỏi tại các vùng sâu vùng xa vẫn luôn rơi vào tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng.
Gần đây, khi có cơ hội làm việc cùng thầy David Harrison — Phó Hiệu trưởng tại VinUni, một nhà nhân chủng học xuất sắc từ Đại học Yale, thầy đã chia sẻ với mình về nghiên cứu của thầy đối với dân tộc Ba Na tại Kon Tum. Vị giáo sư lỗi lạc ấy đã nhận xét một câu rất hay: "Những người đồng bào nơi đây thực sự là những chuyên gia xuất sắc về sinh thái học. Họ sở hữu một trí thông minh về môi trường vượt trội (Environmentally Intelligent), và bản thân tôi học được từ họ rất nhiều."
Thầy Híu tin rằng người đồng bào khắp Việt Nam từ Tây Nguyên, Tây Bắc cho đến Nam Bộ đều sở hữu những nền văn minh bản địa vô cùng ưu việt, chỉ là chúng ta chưa có đủ sự thấu đáo để hiểu hết. Đến thời điểm hiện tại năm 2026, nhìn lại những dự án đã và đang đi qua, mình càng kiên định với niềm tin rằng: Gốc rễ để xây dựng một xã hội bình yên và bền vững phải được vun đắp từ một nền giáo dục mang tính thấu hiểu, nhân văn và phục vụ cao hơn.
Giáo dục phục vụ không phải là đem tri thức của vùng này áp đặt lên vùng khác, mà là giúp người học làm chủ và phát triển chính không gian sống của họ. Bạn nghĩ sao về cách chúng ta có thể đồng hành và hỗ trợ những giá trị bản địa của người đồng bào xung quanh mình?
Giáo Dục Phục Vụ Và Câu Chuyện An Ninh Nguồn Nước Tại Đại Ngàn Tây Nguyên